میکرولرنینگ یا یادگیری خرد چیست؟ تعریف، مزایا و کاربردها

خلاصهٔ کلیدی در تعریف میکرولرنینگ

• تثبیت یادگیری: یادگیری خرد با بهره‌گیری از بازبینی‌های به‌موقع و «تکرار با فاصله» (Spaced Repetition)، به‌طور مؤثری با منحنی فراموشی ابینگهاوس مقابله می‌کند.
• بهینه‌سازی عملکرد: این روش با جلوگیری از خستگی ذهنی، تعادل مواد شیمیایی عصبی  در مغز را حفظ کرده و در نتیجه، بازدهی در انجام تکالیف شناختی را افزایش می‌دهد.
• تعامل بالا: استفاده از قالب‌های متنوع رسانه‌ای در دستگاه‌های موبایل، یادگیرنده را مجذوب نگه می‌دارد و به او اجازه می‌دهد سرعت یادگیری را متناسب با توان خود تنظیم کند.

میکرولرنینگ یا خُردآموزی چیست؟

میکرولرنینگ چیزی نیست به جز فعالیت‌های فشرده و کوتاه مدت یک تا ده دقیقه‌ای که، واحد درسی (Course) را به اجزای کوچک و متمرکزتری تقسیم می‌کند و از بارشناختی (Cognitive load) یادگیرنده می‌کاهد. در حقیقت، میکرولرنینگ رویکردی یادگیرنده‌محور است که برای ارائه‌ی آموزش‌های «سر بزنگاه» (Just-in-time) طراحی شده و بناست موضوعات پر شاخه و پیچیده را برای مغز «قابل‌هضم»تر کند. روشی بسیار منعطف که با دستگاه‌های مختلف از جمله گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها و لپ‌تاپ‌ها نیز به‌راحتی در دسترس است.

کاربردهای میکرولرنینگ

همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، یادگیری خرد با شکستن پیچیدگی به اجزایی ساده‌تر، می‌تواند از بارشناختی بکاهد. نمونه‌هایی از کاربرد آن را می‌توانید در مدیوم‌ها یا رسانه‌های مختلف بخوانید:

• متون کوتاه کاربردی (Microcopy): اگرچه به‌طور خاص از این اصطلاح استفاده نشده،  اما منابع بر ارائه‌ی خلاصه‌های موجز در قالب «چک‌لیست‌هایی» تأکید دارند که کاربران بتوانند در هر زمان و مکانی از آن‌ها استفاده کنند.
• ویدئوهای میکرولرنینگ: این‌ها اغلب ویدئوهای کوتاهی هستند که توسط متخصصان ضبط  شده‌اند تا مقالات پیچیده‌ی بالینی یا مطالب مفصل دوره‌ها را به‌طور خلاصه بیان کنند.
• اپلیکیشن‌های میکرولرنینگ: اپلیکیشن‌های موبایل به کاربران اجازه می‌دهند عملکرد خود را رصد کرده و   یادگیری‌شان را در لحظه اصلاح کنند. پلتفرم‌هایی مانند خان آکادمی (Khan Academy)، یودمی  (Udemy) و کورسرا (Coursera) از دوره‌های خُرد (Micro-courses) استفاده می‌کنند.
• بازی‌های یادگیری خرد: اگرچه «بازی» دسته‌ی اصلی نیست، اما منابع به پلتفرم‌های تعاملی-اجتماعی و چندرسانه‌ای اشاره می‌کنند که در آن‌ها کاربر با پاسخ به آزمون‌ها و تعامل با محتوا، درک خود را عمیق‌تر می‌کند.
• اینفوگرافیک‌ها: در این روش از قالب‌های غنی و رسانه‌های بصری متنوع استفاده می‌شود تا سبک‌های مختلف یادگیری پشتیبانی شده و میزان اشتیاق یادگیرنده در  سطح بالایی باقی بماند.

خُردآموزی یا میکرولرنینگ مناسب چه کسانی‌ست؟

یادگیری خرد مناسب هر آن کسی‌ست که موضوعی را یاد می‌گیرد اما برای بعضی از افراد به‌کارگیری این روش ضروری‌تر از بقیه به‌نظر می‌سد:

• دانشجویان نسل زد: به‌ویژه کسانی که میان دوره‌های آنلاین و شغل‌های پاره‌وقت خود تعادل برقرار می‌کنند و باید در دنیایی پر از عوامل حواس‌پرت‌کن، یاد بگیرند.
• کارمندانی: برای آموزش‌های اجباری مربوط به قوانین (Compliance) و کسب گواهینامه‌های حرفه‌ای، در شرایطی که کارکنان نمی‌توانند ساعت‌های زیادی را صرف دوره‌های سنتی و طولانی کنند.
• مؤسسات: سازمان‌های خصوصی و دولتی برای حفظ اعتبار حرفه‌ای کارکنان و افزایش بهره‌وری، بدون آنکه وقتی از ساعات کاری رسمی گرفته شود، از این روش بهره می‌برند.

سیر دگرگونی یادگیری خرد یا میکرولرنینگ

یادگیری خرد طی چندین مرحله‌ی آموزشی تکامل یافته است:

•  یادگیری سطح اول، دوم و سوم: گذار از جذب دانش پایه، به کسب دانش از طریق بازخورد و در نهایت، ساخت مشترک دانش به‌صورت جمعی.
• مدل تعاملی-اجتماعی: مدلی موازی که در آن کاربران ابتدا محتوا را می‌سازند و به اشتراک می‌گذارند (مرحله اول)، سپس آن را ارزیابی می‌کنند (مرحله دوم)، موارد مورد نیاز را جمع‌آوری می‌کنند (مرحله سوم) و در نهایت آزمون‌های تعاملی را به پایان می‌رسانند (مرحله اول افزوده).

مزایا و محدودیت‌های میکرولرنینگ یا یادگیری خرد

هر رویکردی مصائب و مزایای خاص خودش را دارد و یادگیری خرد هم مستثنی نیست. در ادامه فهرست‌وار مزایا و معایب آن را مرور می‌کنیم.

مزایای میکرولرنینگ

• ذهنِ شاداب: این روش از پدیده‌ی «خستگی مرکزی» جلوگیری می‌کند و تضمین می‌کند که مغز ما «سوخت» کافی (گلوکز و انتقال‌دهنده‌های عصبی) برای تکمیل تکالیف را در اختیار داشته باشد.
• حفظ استقلال یادگیرنده: به این معنا که دانشجویان انتخاب می‌کنند که چه چیزی را، در چه زمانی و چگونه بیاموزند و قابلیت توقف، بازگشت و تکرار بی‌شمار دروس را داشته باشند.
• شخصی‌سازی سرعت یادگیری: با شکستن امور پیچیده به ساده، تمرکز یادگیرندگان بیشتر‌ شده و زیر فشار ضرب‌الاجل‌ها دچار فرسودگی ذهنی نمی‌شوند و اغلب هم دوره‌ها را سریع‌تر از روش‌های سنتی به پایان می‌رسانند.

محدودیت‌های میکرولرنینگ

• ماهیت مکملی: این روش،، ابزاری برای تقویت یادگیری است و بنا نیست نقش جایگزین نظام‌های آموزشی فعلی را ایفا کند.
• ناکارآمدی برای افراد نورو-آتیپیکال (Neuroatypical): افرادی که دچار اختلالات یادگیری، اتیستیک& بیماری‌های تخریب‌کننده‌ی عصبی یا برخی شرایط روان‌پزشکی هستند، ممکن است نتوانند بهره‌ی کاملی از این روش ببرند.
• الزامات سازمانی: برای موفقیت این روش، باید به‌طور حرفه‌ای سازمان‌دهی شود و در قالب یک سرفصل رسمی و بر اساس دستورالعمل‌های علوم اعصاب پیاده‌سازی گردد.

ویژگی‌های کلیدی در نرم‌افزار ال ام اس میکرولرنینگ

برنامه LMS در میکرولرنینگ باید عوامل و چنین ویژگی‌هایی داشته باشد:

• حمایت از گیمیفیکیشن

در این حالت فراگیران در ازای آموختن نکته‌ای آموزشی، مدال یا نشان دریافت می‌کنند. با این ویژگی شما می‌توانید برای عملکردهای خوب جوایزی را در نظر گرفته و انگیزه کافی را در فراگیران ایجاد کنید.

• پشتیبانی تعاملی ویدئویی

آموزش‌هایی که بر پایه ویدئو ایجاد شده‌اند یکی از مهم‌ترین و برجسته‌ترین نوع محتوا در میکرولرنینگ هستند.  قابلیت های ال ام اس به تدریج گنجینه شما را بهبود می‌بخشد. با در نظر گرفتن این نکته باید بدانید که بهتر است به شکلی از این ویدئوها استفاده کنید که توجه مخاطب نیز جلب شود.

• امکان گزارش‌گیری

میکرولرنینگ بدون برخورداری از سیستم گزارش‌گیری، کامل نیست. این ابزار به شما اجازه می‌دهد که عملکرد دانش‌پذیر را ارزیابی کنید. علاوه بر این باید این نکته را به یاد داشته باشید که گزارش‌ها را با توجه به نیاز خود استخراج کنید.

مقایسه بهترین نرم‌افزارهای میکرولرنینگ

نوروساینس به ما درباره میکرولرنینگ چه می‌گوید؟

حافظه سیستمی پیچیده است که تنها یکی از وظایفش پروراندن و پیوند دادن نورون‌های جدید به‌یکدیگر است. از آن‌جایی که حافظه‌ی کوتاه‌مدت، متکی به «قشر پیش‌پیشانی» (Prefrontal Cortex) است، هیپوکامپ و قشرهای اطراف آن، وظیفه‌‌ی مدیریت ذخیره‌سازی بلندمدت را برعهده دارند؛ ناحیه‌ای که از راه تمرین و تکرار و به موجب پدیدهٔ «انعطاف‌پذیری عصبی» (Neuroplasticity)، سیناپس‌های نورَس را به خوشه‌های نورونی می‌افزایند؛ علاوه بر این، ایجاد پیوند عاطفی با محرک‌ها، حافظه را به هسته‌های «آمیگدال» متصل کرده و آن را برای ماندگاری طولانی‌مدت تثبیت می‌کند. که در نتیجهٔ کارکرد درست این مکانیسم‌ها فرد در به یادسپردن اطلاعات بازدهی بهتری از خود نشان می‌دهد.

منحنی فراموشی ابینگهاوس و تثبیت سلولی

منحنی فراموشی نشان می‌دهد که بدون بازبینی، ۵۰ درصد از اطلاعات ظرف ۲۰ دقیقه از دست می‌روند. خُردآموزی  باعث «تثبیت سلولی» (Cellular Consolidation) می‌شود: فرایندی که سنتز پروتئین و بازسازی سیناپس‌های حافظه را به‌صورت فیزیکی برای ذخیره‌سازی بلندمدت بهبود می‌بخشد. از همین‌روی، پراکنده کردن مواجهه با مطالب در طول زمان، یادگیری بسیار بهتری را نسبت به «تراکم یادگیری در زمان کوتاه» (Cramming) رقم می‌زند.

نقش میکرولرنینگ در ایجاد اثر موقعیت ترتیبی (Serial Position effect)

خستگی سیستم اعصاب مرکزی در اثر تخلیه‌ی ذخیره‌ی انتقال‌دهنده‌های عصبی (مانند دوپامین، سروتونین و گابا) کاهش عملکرد شناختی رخ می‌دهد. پدیده‌ای که به ما می‌گوید اگر مغز با محرک‌ها بی‌امان بمباران شود، پیامد محتومش خستگی سیناپسی خواهد بود که در آن نورون‌ها به‌طور موقت از شلیک (ارسال پیام) باز می‌مانند و اگر شدید باشند فرد جدافتادگی محیطی را نیز تجربه می‌کند. این روش بناست با کاهش بارشناختی و تزریق  زمان‌بندی شدهٔ اطلاعات، از این اتفاق جلوگیری کند؛ چون «آبشارهای» انتقال‌دهنده عصبی فرصت استراحت و بازتنظیمی یافته و مغز می‌تواند پایداری عصبی-شیمیایی خود را حفظ کند. در نتیجهٔ این مکانیسم عصبی - شیمایی، به «اثر موقعیت ترتیبی (Serial Position effect) برمی‌خوریم که نشان می‌دهد موارد ابتدایی و انتهایی یک فهرست، بهتر به خاطر سپرده می‌شوند؛ به این معنا که:

• اثر نخستین (Primacy Effect): موارد ابتدایی بهتر در حافظه‌ی بلندمدت ثبت می‌شوند، زیرا مغز زمان بیشتری برای تمرین ناخودآگاه و تشکیل سیناپس دارد.
• اثر آخرین (Recency Effect): موارد انتهایی در حافظه‌ی کوتاه‌مدت یا «حافظه‌ی فعال» نگه داشته می‌شوند و به‌راحتی در دسترس هستند، اما بدون تکرار، به‌سرعت کمرنگ می‌شوند.

حرف آخر: توصیه‌هایی برای طراحی دوره‌ میکرولرنینگ

    برنامه را با دیدگاه یادگیری خرد طراحی کنید: مطالب پیچیده را به لحظاتی کوتاه و متمرکز تقسیم کنید. با قرار دادن مفاهیم کلیدی در ابتدا و انتهای لیست‌ها، از «اثرات موقعیت سریال» برای به حداکثر رساندن ماندگاری مطالب بهره ببرید.
    داده‌ها را جمع‌آوری کرده و اصلاحات را اعمال کنید: از یک سیستم ارزیابی مبتنی بر معیارهای متغیر استفاده کنید. «عوامل کلیدی موفقیت» (CSFs) و «شاخص‌های کلیدی عملکرد» (KPIs) را از طریق داده‌های اجتماعی و تعاملی رصد کنید تا بتوانید دروس پیشرفته را بر اساس پروفایل متاداده‌ی (Meta-data) هر کاربر تنظیم نمایید.
    خُردآموزی را آسان و دردسترس کنید: از اپلیکیشن‌های موبایل و سرورهای آنلاین استفاده کنید تا شرکت‌کنندگان بتوانند فعالیت‌های خود را در هر مکان متوقف کرده و دوباره از سر بگیرند. این کار به آن‌ها اجازه می‌دهد بین دروس جابجا شوند و بخش‌های دشوار را در بازه‌های زمانی کوتاه تکرار کنند.
    بپرسید و پاداش تعیین کنید: آزمون‌های تعاملی را بگنجانید که قابلیت تکرار داشته باشند تا درک مطلب تقویت شود. بر اساس خودارزیابی‌های کاربران، دوره‌های بازبینی (Refresher courses) ارائه دهید تا دانشجویان بتوانند به‌طور مستمر نمرات و شاخص‌های عملکرد خود را بهبود ببخشند.

پرسش‌های پرتکرار

1.     معادل فارسی کلمه میکرولرنینگ (Microlearning) چیست؟

    در زبان فارسی اصطلاح دقیقی برای این ترکیب وجود ندارد اما معمولاً «میکرولرنینگ» را با یادگیری خُرد، خُردآموزی، آموزش خُرد معادل‌یابی می‌کنند.

2. یادگیری خرد در چه قالب‌هایی ارائه می‌شود؟

    یادگیری خرد می‌تواند در مدیوم‌ها و قالب‌های متنوعی ارائه شود که به شرح زیر است:

• ویدئوها
• آزمون‌ها
• اینفوگرافیک‌ها
• پادکست‌ها
• فلش‌کارت‌ها
• نشانک‌ها (بوک‌مارک‌ها) یا افزونه‌ها
• عناصر بازی‌وارسازی (گیمیفیکیشن)
• آموزش‌های به‌موقع (Just-in-Time)

3. چگونه میکرولرنینگ را پیاده‌سازی کنیم؟

    پنج گامِ زیر برنامه‌ی آموزش ضمن خدمت شما را ارتقا می‌بخشد:

• تدوین اهداف آموزشی یادگیری خرد
• طراحی یک طرح‌درس جامع
• تشویق کارکنان به استفاده‌ی مستمر از یادگیری خرد
• فراهم آوردن دسترسی آسان به ریز-آموزش، در هر زمان و از هر مکان
• ارزیابی نتایج با هدف بهبود برنامه‌ی آموزشی کارکنان

4. چطور داده‌های یادگیری خرد را پایش کنیم؟

    برای ارزیابیِ میزان پیشرفت در برنامه‌های ریز-آموزشی یادگیری خرد باید اطلاعات زیر را از سامانه مدیریت یادگیری استخراج کرد:

• میزان تکمیلِ دوره‌ها، ویدئوها یا آزمون‌ها
• مقایسه‌ی تعداد کاربران فعال با کاربران غیرفعال
• مدت‌زمانِ صرف‌شده برای آموزش یا آماده‌سازیِ ضمن خدمت کارکنان
• نمراتِ به‌دست‌آمده در آزمون‌ها و ارزیابی‌ها